Image
Top
Navigation

Jagten

Groupthink en aangeschoten wild

You don’t have to become a monster in order to defeat a monster – Bono Vox

jagten3Waar rook is, lijkt altijd vuur te zijn. Of in werkelijkheid of in onze fantasieën. Verdachtmakingen, vage geruchten, onschuldige opmerkingen kunnen een persoon maken of breken en zelfs ontaarden in massahysterie. In de indringende en realistische film Jagten, die zich afspeelt in een kleine, hechte gemeenschap wordt kleuterleider Lucas door een boze kleuter beschuldigd van seksueel misbruik. Het schoolhoofd is onzeker en voelt zich gedwongen een onderzoek te starten. Vervolgens legt de schoolpsycholoog de kleuter bijna de woorden in de mond. Dan gaat het gerucht disproportionele vormen aannemen. In een rap tempo breekt de ‘veilige’ gemeenschap. Alle bewoners inclusief jeugdvrienden openen de jacht op Lucas. De mensen om hen heen bedreigen en tiranniseren hem en maken hem tot paria. In deze film wordt op overtuigende wijze een aantal psychologische processen over het voetlicht gebracht waar wij allemaal in min of meerder wijze mee te maken hebben.
Irrationele groepsprocessen
Als over iemand een gerucht de ronde doet, dan heeft dat direct impact op de groep waar iemand deel van uitmaakt. Men laat zich meeslepen en verliest daarbij vaak het kritisch denkvermogen. Zelfs in die mate dat er een collectieve waan kan oplaaien met stereotyperingen waarbij er geen ruimte is voor nuance. Dit verschijnsel ‘groupthink’ ontstaat in groepen waar een grote behoefte bestaat aan harmonie, gehoorzaamheid en conformiteit. De tunnelvisie wordt hardnekkiger en tegensignalen worden niet meer opgepikt. De verdachte raakt vaak steeds verder sociaal geïsoleerd. In Jagten wordt dit in beeld gebracht als de kleuter spijt krijgt en tegen haar moeder zegt dat zij zomaar iets heeft gezegd. De moeder weigert haar dochter te geloven en ziet het als verdringing. Dat feiten en fictie erg door elkaar heen gaan lopen, wordt ook aangestipt. Tot in detail wordt de kelder van Lucas beschreven waar hij meerdere kleuters zou misbruiken. In zijn huis blijkt echter geen kelder te zijn. Ook worden er lukraak verbanden gelegd tussen nachtmerries, bedplassen en vermeend misbruik.

Bij groupthink wil men bewust of onbewust zo graag deel uitmaken van de groep dat het eigen individuele verstand (tijdelijk) ondergeschikt gemaakt wordt. Dit ontstaat ook wanneer het individu verdwijnt in een groep en het proces van ‘norming’ (zo zijn onze manieren) is doorgeslagen. Het ‘opjagen van een zondebok’ verbindt dan nog meer en biedt een veilige uitlaatklep voor het projecteren van de eigen verboden gevoelens van wreedheid op de outcast. Morele verontwaardiging biedt dan volop de ruimte om onderdrukte agressie en frustratie naar boven te laten komen. En inderdaad, zo beschermend als de gemeenschap was in de proloog van de film, zo monsterlijk en bloeddorstig wordt het gaandeweg het verhaal.

Creëren van diversiteit binnen een team is belangrijk in het voorkomen van groupthink. Zo ontstaat er meer ruimte voor verschillende perspectieven op een bepaald vraagstuk. Groupthink wordt verminderd door iedereen een keer de rol van onafhankelijk, kritisch analist te geven, discussies juist aan te moedigen en niet te snel te streven naar consensus of ‘alle neuzen één kant op’. Het inhuren van een onafhankelijke buitenstaander, is behulpzaam bij het verkleinen van de blinde vlek van een groep. Het wederzijds leren verdragen van meningsverschillen en ambivalente gevoelens geeft frisse lucht bij te veel verbondenheid. Het beschouwen van emoties en frustraties als natuurlijke elementen in het oplossen van problemen, hoort daar ook bij. Kortom, des te minder een teamleider gevoelens van onvrede in een team onderdrukt maar juist openlijk bespreekt, des te kleiner is het risico op collectieve afweer in termen van ‘scapegoating’ en andere schaduwzijden van een groep.

Na een jaar lijkt de rust in het gemoedelijke dorpje wedergekeerd, toch kan Lucas niet op zijn lauweren rusten. Hij is letterlijk en figuurlijk aangeschoten wild en de jacht blijkt nog niet helemaal gesloten te zijn.